Categorie archief: Op naar de Hemel

Het Kruis als criterium van synodale onderscheiding

Geplaatst op door

Criteriologie, normativiteit en ecclesiale toekomstvorming in hedendaagse synodale teksten

Abstract

In het kader van hedendaagse synodale processen binnen de Rooms-Katholieke Kerk verschijnen visiedocumenten die richting willen geven aan kerkelijke toekomstvorming. Deze bijdrage vergelijkt twee representatieve teksten:
(1) Verbonden met elkaar in Christus – Kompas voor de toekomst (Bisdom Roermond, 2025) en
(2) Het Kruis als toetssteen. Van inspiratie naar werkdocument voor de geestelijke onderscheiding van de synodale weg van de Kerk (Geudens, 2026).

De centrale these luidt dat het onderscheid tussen beide teksten niet primair methodologisch of pastoraal betreft, maar criteriologisch en normatief: het gaat om de vraag waar de normatieve maatstaf voor synodale onderscheiding wordt gesitueerd. Vanuit conciliaire ecclesiologie, canoniek recht en recente synodale documenten wordt betoogd dat synodaliteit haar kerkelijke legitimiteit alleen behoudt wanneer zij expliciet geordend blijft aan de openbaring, het Kruis van Christus en de Eucharistie als constitutieve bron van ecclesiale identiteit. Vanuit deze lens wordt tevens gewaarschuwd voor het risico van functionele secularisatie en worden normatieve toetsstenen geformuleerd voor geestelijke onderscheiding op diocesaan academisch niveau.

Keywords

synodaliteit; criteriologie; ecclesiologie; sacrament; traditie; Eucharistie; canoniek recht; functioneren van visiedocumenten

1. Introductie: De vraag naar het criterium

De actuele synodale dynamiek vraagt niet louter naar organisatorische verandering, maar naar de grondslag van ecclesiale legitimiteit. Welke maatstaf bepaalt richting en prioriteiten? Moet deze primair voortkomen uit maatschappelijke analysis en procesdesign, of uit de ontvangen openbaring en sacramentele traditie van de Kerk?

Zoals de analytische lezing stelt van Kompas voor de toekomst, ademt de toekomstvisie betrokkenheid en pastorale zorg, maar representeert zij primair een bestuurlijke invulling van zending in een context van krimp en secularisatie¹ — wat de vraag oproept of de tekst in de diepte theologisch richting geeft of eerder organisatorisch.

Deze bijdrage beoogt de criteriologische spanning bloot te leggen tussen documenten die synodaliteit primair als procedure en diegene die synodaliteit als geestelijke gehoorzaamheid benaderen.

2. Twee teksten, twee criteriologische paradigma’s

2.1 Kompas voor de toekomst: organisatorische rationaliteit

Het document Verbonden met elkaar in Christus – Kompas voor de toekomst is een toekomstvisie voor het kerkelijk leven in het Bisdom Roermond en wil richting geven aan beleid in een kerk van krimp en veranderende maatschappelijke context. Het benadrukt verbondenheid, gemeenschap, zingeving en participatie in netwerkstructuren en ziet synodaliteit als samen luisteren en gezamenlijk verantwoordelijkheid dragen².

Uit de analytische lezing blijkt dat de tekst enerzijds een realistische diagnose biedt — krimp, verminderde vanzelfsprekendheid van geloofsbeleving, noodzaak tot nieuwe vormen van betrokkenheid — maar anderzijds niet expliciet de theologische diepte verbindt met deze organisatorische keuzes¹. In terminologie van ecclesiologie wordt hier sprake van een discursieve spanning tussen functionele rationaliteit en openbaringsnormativiteit.

2.2 Het Kruis als toetssteen: openbaring en aanbidding

In tegenstelling tot de visie-tekst ziet Het Kruis als toetssteen synodaliteit niet primair als methodologie maar als geestelijke weg van gehoorzaamheid en ontvankelijkheid². De tekst plaatst het Kruis van Christus expliciet als hermeneutisch en normatief centrum van ecclesiale onderscheiding en stelde dat synodaliteit alleen vrucht kan dragen wanneer zij diep verbonden blijft met gebed, aanbidding en sacramentele bron.

Deze criteriologische verschuiving — van procedurele legitimiteit naar sacramentele ontvankelijkheid — vormt de kern van de theologische analyse in deze studie.

3. Functionele secularisatie als ecclesiologisch risico

Het risico in teksten zoals Kompas is dat God impliciet aanwezig blijft, maar functioneel niet constitutief is voor beslissingen. Dit is het kernidee van functionele secularisatie.

Geudens waarschuwt dat synodale processen het risico lopen om God “minder expliciet… onderwerp van analyse en beleid” te maken², wat theologisch problematisch is omdat openbaring dan normatief wordt gereduceerd tot optie in plaats van criterium.

Deze situatie illustreert de spanning tussen procedureel gemeenschappelijk luisteren en ontvankelijkheid voor openbaring.

4. Traditie als normatieve bron

Binnen de katholieke ecclesiologie is Traditie geen cultureel reservoir maar een levende overdracht van geopenbaarde waarheid. Dei Verbum stelt duidelijk dat Schrift en Traditie één bron vormen van Gods openbaring en samen het depositum fidei bewaken (DV 10). Canoniek recht bevestigt dit: volgens CIC 747 §1 is het aan de Kerk toe te vertrouwen om deze waarheid te bewaren en te verklaren.

De analytische lezing wijst erop dat Kompas vaak geloofstaal gebruikt maar dit verbindt met organisatorische rationaliteit zonder expliciete anchoring in openbaringsnormativiteit¹.

5. Het Kruis als hermeneutisch centrum van de Kerk

Het Kruis van Christus is niet enkel een symbool maar centraal openbaringselement waarin waarheid over God en mens concreet wordt geopenbaard. In Lumen Gentium wordt de Kerk beschreven als pelgrimerend Godsvolk, levend in zwakheid en gedragen door genade (LG 8). Vanuit deze ecclesiologie krijgt synodaliteit richting door participatio in de zelfgave van Christus, niet door organisatorische consensus.

Geudens benadrukt dit wanneer hij stelt dat het Kruis “als normatieve maatstaf” geldt voor elke vernieuwing², wat uitdraagt dat synodaliteit ten diepste een aspect van gehoorzaamheid is.

6. Synodaliteit: gehoorzaamheid vóór consensus

Recente synodale documenten, zoals Synodaliteit in het leven en de zending van de Kerk (ITC, 2018), benadrukken dat synodaliteit een modus Ecclesiae is, geworteld in gebed en sacramentele communio. Dit wordt ondersteund door paus Franciscus in Evangelii Gaudium (EG 26, 95), waar hij waarschuwt tegen een synodaliteit die instrumenteel wordt in plaats van constitutief.

Het synodale proces in het bisdom Roermond zelf, geleid door luisteren naar brede inspraak zonder zelf doelstelling, illustreert een poging om proces en openbaring te verenigen³.

7. Eucharistie als constitutieve bron

De Eucharistie — “bron en hoogtepunt van heel het christelijk leven” (SC 10; CIC 897) — vormt de sacramentele kern waaruit de Kerk leeft en haar synodale onderscheidingsvermogen ontvangt. Het reduceren van de Eucharistie tot functioneel verbindend ritueel ondermijnt haar constitutieve betekenis.

8. Normatieve toetsstenen voor diocesane onderscheiding

Op basis van deze analyse formuleren we vijf normatieve criteria:

  1. Ontvangen waarheid boven draagvlak
  2. Traditie als normatieve bron
  3. Eucharistie als centrum van ecclesiale praxis
  4. Geestelijke vruchtbaarheid als evaluatiecriterium

Deze criteria duiden op de noodzaak van synodaliteit als geestelijke praktijk en niet louter als organisatorisch instrument.

9. Conclusie

De discrepantie tussen Kompas voor de toekomst en Het Kruis als toetssteen is niet slechts methodologisch, maar criteriologisch: het gaat om de bron van legitimiteit. Synodaliteit die de openbaring en sacramentele bron uit het zicht verliest, loopt het risico tot functionele secularisatie te vervallen. Alleen wanneer synodaliteit expliciet geordend blijft aan het Kruis en de Eucharistie kan zij trouw blijven aan haar ecclesiale bestemming.

Referenties

Primaire bronnen

  1. Geudens, J., Het Kruis als toetssteen: van inspiratie naar werkdocument… (pastoorgeudens.com, 19 jan 2026).
  2. Geudens, J., Verbonden met elkaar in Christus – Kompas voor de toekomst – een voorzichtige analyse (pastoorgeudens.com, 12 jan 2026).
  3. Bisdom Roermond, Verbonden met elkaar in Christus – Kompas voor de toekomst (17 dec 2025).

Conciliaire en kerkelijke documenten

  • Paus Franciscus, Evangelii Gaudium (2013).
  • Tweede Vaticaans Concilie: Dei Verbum; Lumen Gentium; Sacrosanctum Concilium.
  • Internationale Theologische Commissie, Synodaliteit in het leven en de zending van de Kerk (2018).
  • Wetboek van Canoniek Recht (CIC, 1983).

De Onbevlekte Ontvangenis van Maria

Geplaatst op door

De Onbevlekte Ontvangenis van Maria

Maria, begin van Gods bruidschap met de mens

Inleiding

De Onbevlekte Ontvangenis van Maria (1) is geen losstaand voorrecht, maar het beginpunt van Haar gehele roeping. Zij raakt aan Haar diepste identiteit als Maagd, Bruid en Moeder en maakt zichtbaar hoe Maria vanaf het eerste ogenblik van Haar bestaan volledig heeft geleefd binnen de ruimte van Gods genade. Wat Zij later zou worden in de geschiedenis van het heil, was Zij reeds in oorsprong: geheel door God ontvangen, door Hem uitgekozen en radicaal op Hem gericht.

Dat Maria onbevlekt is ontvangen, betekent niet dat Zij buiten de mensheid staat, maar dat Zij er ten volle binnen staat zoals God de mens oorspronkelijk heeft bedoeld. In Haar wordt zichtbaar wat het menselijk bestaan is wanneer het niet wordt bepaald door breuk, wanorde en vervreemding, maar door ontvangenheid (2), vertrouwen en overgave. Haar oorsprong ligt niet in een neutrale onschuld, maar in een voorafgaande genade: Zij bestaat vanaf het eerste ogenblik in levende relatie tot God.

Deze oorspronkelijke genade kan alleen worden verstaan vanuit Haar unieke verhouding tot de Heilige Drie-eenheid. Maria is niet eerst Maagd, Bruid of Moeder geworden door menselijke keuze of verdienste, maar door goddelijke uitverkiezing. De Vader heeft Haar van meet af aan gezien als Dochter; de Zoon zou uit Haar vlees aannemen; de Heilige Geest zou zich met Haar liefde verenigen. De Onbevlekte Ontvangenis is daarom geen geïsoleerde ingreep, maar de trinitarische voorbereiding van een leven dat geheel beschikbaar moest zijn voor Gods handelen.

1. Maagdelijkheid als innerlijke eenheid

Als onbevlekt ontvangen is Maria allereerst Maagd: niet uitsluitend in lichamelijke zin, maar in de diepere betekenis van innerlijke eenheid. In Haar bestaat geen verdeeldheid tussen verlangen en gehoorzaamheid, tussen vrijheid en toewijding. Haar maagdelijkheid is de zuiverheid van een hart dat onverdeeld openstaat voor God. Juist daarom kan Zij Bruid worden. Alleen wie niet door zichzelf bezet is, kan zich geheel laten toebehoren aan een Ander.

2. Het bruidschap met God

Haar bruidschap met God vindt zijn wortel in deze oorspronkelijke zuiverheid. De Onbevlekte Ontvangenis is de stille voorbereiding op Haar fiat bij de aankondiging. Wat Zij daar bewust en vrij uitspreekt, leeft reeds onbewust en genadevol in Haar bestaan. Zij is van meet af aan de Bruid die God met al Zijn gaven heeft toegerust, opdat Zijn liefde zich zonder belemmering met de hare kon verenigen.

In Haar wordt zichtbaar dat genade de natuur niet vernietigt, maar voltooit; niet overweldigt, maar uitnodigt. Haar vrijheid wordt niet opgeheven, maar juist mogelijk gemaakt door de genade waarin Zij leeft.

3. Moederschap uit ontvangenheid

Uit dit bruidschap vloeit Haar Moederschap voort. Omdat Zij volledig in de genade leeft, kan Zij de Zoon ontvangen zonder Haar maagdelijkheid te verliezen. Omdat Zij geheel aan God toebehoort, kan Zij leven schenken aan Hem die het Leven zelf is. Haar onbevlekte oorsprong maakt Haar Moederschap niet vanzelfsprekend, maar mogelijk. Zij wordt Moeder niet ondanks Haar maagdelijkheid, maar juist door Haar totale ontvankelijkheid.

4. Maria in het werk van de verlossing

Zo vormt de Onbevlekte Ontvangenis de grondslag van Maria’s plaats in het werk van de verlossing. Zij staat niet naast Christus, maar met Hem verbonden, onmiddellijk na Hem. Zoals Hij de nieuwe Adam is, zo is Zij de nieuwe Eva: niet bron van de zonde, maar begin van het nieuwe leven. In Haar verschijnt voor het eerst sinds de val een mens die geheel leeft uit genade. Daarmee wordt de macht van de zonde principieel doorbroken en wordt de verlossing zichtbaar nog vóór zij historisch voltrokken is.

5. Antropologische en ecclesiologische betekenis

Voor de Kerk en voor de mensheid heeft dit een blijvende betekenis. Maria is geen onbereikbaar ideaal, maar een belofte. In Haar ziet de Kerk wat zij geroepen is te worden: Bruid, Moeder en Dienares van het leven. In Haar ziet de mens wat mogelijk is wanneer hij zich niet opsluit in zichzelf, maar zich laat dragen door genade.

De Onbevlekte Ontvangenis is zo niet alleen een mariologisch dogma, maar ook een antropologisch lichtpunt: de bevestiging dat het menselijk bestaan, vanaf zijn oorsprong, bedoeld is om door God bewoond te worden.

6. Het begin van Gods bruidschap met de mens

De Onbevlekte Ontvangenis is het begin van Maria’s roeping en tegelijk het begin van de verlossing in Haar meest verborgen gestalte. Zij is geen losstaand voorrecht en geen geïsoleerde zuiverheid, maar de eerste beslissende daad waarin God Zijn Bruid vormt naar Zijn welbehagen. Waar mensen hun bruiden kiezen en tooien naar hun vermogen, vormt God Zelf — in wijsheid, macht en liefde — de Bruid die Hij van eeuwigheid heeft uitverkoren.

Van alle eeuwigheid had God Maria’s heerlijkheid gedacht. Nog vóór Zij bestond, lag Haar bestemming vast: Zij moest de verhevenste onder de bruiden worden, omdat Zij geroepen was Bruid van God zelf en Moeder van Zijn Zoon te zijn. Daarom begon Haar voorbereiding niet bij de aankondiging, maar bij Haar ontstaan. De Onbevlekte Ontvangenis is deze oorspronkelijke heiligheid waarin Maria tot bestaan kwam.

7. Oorspronkelijke heiligheid en verlossing

Deze heiligheid is geen morele prestatie, maar een genadige toestand. Maria wordt niet eerst mens en daarna geheiligd; Zij wordt geheiligd ontvangen. Vanaf het eerste ogenblik van Haar persoonlijk bestaan leeft Zij in de heiligmakende genade, met het oog op de verdiensten van Christus, de Verlosser.

Zij staat daarmee wel in de mensheid, maar niet onder de heerschappij van de erfzonde. Haar mens-zijn blijft eindig, sterfelijk en lijdend, maar Haar bestaan wordt niet getekend door innerlijke breuk. Haar vrijheid is van meet af aan vrije ruimte voor God.

8. Schrift, belofte en vervulling

Door heel de heilsgeschiedenis heen bereidde God dit begin voor. Reeds in het paradijs werd het zaad gezaaid, toen God vijandschap aankondigde tussen de slang en de Vrouw. Die Vrouw is Maria; Haar Zoon is de uiteindelijke Overwinnaar. In Haar begint reeds de nederlaag van het kwaad.

Eeuwenlang droeg Israël, vaak zonder het ten volle te beseffen, de verwachting van een ongerepte Vrouw. Beelden uit Schrift en geschiedenis tekenden vooruit wat eens werkelijkheid zou worden, totdat uit de wortel van Jesse de onvergelijkbare bloem opschoot: Maria, onbevlekt ontvangen.

Slotbeschouwing

De Onbevlekte Ontvangenis is niet alleen een beginpunt, maar ook een vooruitgrijpen op de voltooiing. In Haar oorsprong wordt reeds aangekondigd wat in Christus tot volle openbaring zal komen. In Haar begint de verlossing nog vóór Zij zichtbaar wordt: niet actueel, maar in kiem en belofte.

Daarom is de Onbevlekte Ontvangenis het passende begin van het heil. Zij is het voorspel waarin het hele thema reeds klinkt. Wanneer Christus Mens wordt, zal de melodie voluit losbarsten. Maar het eerste zuivere akkoord is Maria: onbevlekt ontvangen, Bruid van God, begin van het nieuwe leven.

Voetnoten

I. Heilige Schrift

  1. Genesis 3,15 – Proto-evangelium:

“Ik zal vijandschap stichten tussen u en de vrouw, tussen uw nageslacht en het hare.”
Deze tekst vormt de bijbelse grondslag voor het verstaan van Maria als de “vrouw” in wie de overwinning op de zonde principieel aanvangt.

  • Lucas 1,28 – Kecharitōmenē:

“Wees gegroet, gij die vol van genade zijt.”
De voltooide vorm van het werkwoord duidt op een reeds bestaande en blijvende staat van genade, traditioneel verstaan als verwijzing naar haar onbevlekte oorsprong.

  • Lucas 1,38 – Het fiat van Maria:

“Mij geschiede naar uw woord.”
Het bewuste en vrije ja-woord staat in continuïteit met haar voorafgaande genadetoestand.

  • Romeinen 5,12–19 – Adam en Christus:
    Paulus’ typologie van Adam en de nieuwe Adam vormt de basis voor de latere parallel Adam–Eva / Christus–Maria.
  • Efeziërs 1,4 – Uitverkiezing vóór de grondlegging der wereld:

“In Hem heeft Hij ons uitverkoren vóór de grondlegging der wereld.”
Deze tekst ondersteunt het verstaan van Maria’s uitverkiezing als voorafgaand en genadevol.

II. Dogma en leergezag van de Kerk

  • Rooms-Katholieke Kerk – Dogma van de Onbevlekte Ontvangenis (1854)
    Ineffabilis Deus, paus Pius IX:
    Maria is “vanaf het eerste ogenblik van haar ontvangenis, door een bijzondere genade en voorrecht van de almachtige God, met het oog op de verdiensten van Jezus Christus, vrij gebleven van elke smet van de erfzonde.”
  • Tweede Vaticaans Concilie, Lumen Gentium §56:
    Maria wordt beschreven als “volkomen geheiligd” en nauw verbonden met Christus “van meet af aan”.
  • Catechismus van de Katholieke Kerk, §§490–493:
    De catechismus verbindt expliciet de Onbevlekte Ontvangenis met Maria’s roeping tot moederschap en haar unieke plaats in de heilsgeschiedenis.

III. Kerkvaders en theologische traditie

  • Irenaeus van Lyon, Adversus Haereses III,22,4:
    De parallel Eva–Maria: “Zoals Eva door ongehoorzaamheid oorzaak werd van de dood, zo werd Maria door gehoorzaamheid oorzaak van het heil.”
  • Augustinus van Hippo, De Natura et Gratia 36,42:
    Augustinus sluit Maria expliciet uit van elke persoonlijke zonde “ter ere van de Heer”, wat later theologisch wordt verdiept in het dogma.
  • Johannes Damascenus, Homilia in Nativitatem B.M.V.:
    Maria wordt bezongen als geheel heilig vanaf haar begin, “vooraf gereinigd door de Geest”.
  • Anselmus van Canterbury:
    De passendheid (convenientia) van Maria’s onbevlekte oorsprong in relatie tot de menswording van de Zoon.
  • Johannes Duns Scotus:
    De klassieke formulering: Potuit, decuit, ergo fecit —
    God kon Maria onbevlekt ontvangen laten worden, het paste Hem, dus heeft Hij het gedaan.

Eindnoten

  • (1) Vgl. De katholieke Kerk, Godsdienstleer en Apologie. Onder redactie van Prof D. Bont en Dr. C.F. Pauwels O.P., N.V. Zonnewende Kortrijk / Het Spectrum Utrecht, Eerste deel, Boek 1-13, blz. 533-538.
  • (2) Ontvangenheid duidt hier niet op passiviteit, maar op een oorspronkelijke bestaanswijze waarin de mens zichzelf niet als oorsprong begrijpt, maar als gegeven. Zij veronderstelt geen leegte of onbepaaldheid, maar een actieve openheid voor het voorafgaande handelen van God. In deze zin staat ontvangenheid tegenover zelfbeschikking als grondhouding en tegenover een autonomie die zichzelf tot maatstaf maakt. In Maria wordt deze ontvangenheid volkomen zichtbaar: Zij bestaat niet eerst en ontvangt daarna genade, maar Zij bestaat in genade. Haar oorsprong ligt niet in een moreel neutrale onschuld, maar in een voorafgaande relatie tot God, die Haar bestaan vanaf het eerste ogenblik draagt en oriënteert. De traditie heeft dit verstaan als een bestaan ex gratia vóór elke daad. Zo benadrukt Augustinus van Hippo dat genade niet volgt op menselijke verdienste, maar eraan voorafgaat (gratia praeveniens). In Maria wordt deze voorafgaande genade niet herstellend, maar constitutief: Zij leeft niet uit genezing, maar uit gave. Ontvangenheid impliceert daarom ook innerlijke eenheid: geen verdeeldheid tussen verlangen en gehoorzaamheid, tussen vrijheid en toewijding. In patristische zin is zij de toestand waarin de mens “in God” leeft nog vóór hij zichzelf toe-eigent. Zo wordt Maria het antropologisch tegenbeeld van vervreemding: in Haar verschijnt wat de mens is wanneer hij niet vanuit breuk, maar vanuit relatie leeft.

Pastoor Geudens

Smakt, 21 januari 2026