Criteriologie, normativiteit en ecclesiale toekomstvorming in hedendaagse synodale teksten
Abstract
In het kader van hedendaagse synodale processen binnen de Rooms-Katholieke Kerk verschijnen visiedocumenten die richting willen geven aan kerkelijke toekomstvorming. Deze bijdrage vergelijkt twee representatieve teksten:
(1) Verbonden met elkaar in Christus – Kompas voor de toekomst (Bisdom Roermond, 2025) en
(2) Het Kruis als toetssteen. Van inspiratie naar werkdocument voor de geestelijke onderscheiding van de synodale weg van de Kerk (Geudens, 2026).
De centrale these luidt dat het onderscheid tussen beide teksten niet primair methodologisch of pastoraal betreft, maar criteriologisch en normatief: het gaat om de vraag waar de normatieve maatstaf voor synodale onderscheiding wordt gesitueerd. Vanuit conciliaire ecclesiologie, canoniek recht en recente synodale documenten wordt betoogd dat synodaliteit haar kerkelijke legitimiteit alleen behoudt wanneer zij expliciet geordend blijft aan de openbaring, het Kruis van Christus en de Eucharistie als constitutieve bron van ecclesiale identiteit. Vanuit deze lens wordt tevens gewaarschuwd voor het risico van functionele secularisatie en worden normatieve toetsstenen geformuleerd voor geestelijke onderscheiding op diocesaan academisch niveau.
Keywords
synodaliteit; criteriologie; ecclesiologie; sacrament; traditie; Eucharistie; canoniek recht; functioneren van visiedocumenten
1. Introductie: De vraag naar het criterium
De actuele synodale dynamiek vraagt niet louter naar organisatorische verandering, maar naar de grondslag van ecclesiale legitimiteit. Welke maatstaf bepaalt richting en prioriteiten? Moet deze primair voortkomen uit maatschappelijke analysis en procesdesign, of uit de ontvangen openbaring en sacramentele traditie van de Kerk?
Zoals de analytische lezing stelt van Kompas voor de toekomst, ademt de toekomstvisie betrokkenheid en pastorale zorg, maar representeert zij primair een bestuurlijke invulling van zending in een context van krimp en secularisatie¹ — wat de vraag oproept of de tekst in de diepte theologisch richting geeft of eerder organisatorisch.
Deze bijdrage beoogt de criteriologische spanning bloot te leggen tussen documenten die synodaliteit primair als procedure en diegene die synodaliteit als geestelijke gehoorzaamheid benaderen.
2. Twee teksten, twee criteriologische paradigma’s
2.1 Kompas voor de toekomst: organisatorische rationaliteit
Het document Verbonden met elkaar in Christus – Kompas voor de toekomst is een toekomstvisie voor het kerkelijk leven in het Bisdom Roermond en wil richting geven aan beleid in een kerk van krimp en veranderende maatschappelijke context. Het benadrukt verbondenheid, gemeenschap, zingeving en participatie in netwerkstructuren en ziet synodaliteit als samen luisteren en gezamenlijk verantwoordelijkheid dragen².
Uit de analytische lezing blijkt dat de tekst enerzijds een realistische diagnose biedt — krimp, verminderde vanzelfsprekendheid van geloofsbeleving, noodzaak tot nieuwe vormen van betrokkenheid — maar anderzijds niet expliciet de theologische diepte verbindt met deze organisatorische keuzes¹. In terminologie van ecclesiologie wordt hier sprake van een discursieve spanning tussen functionele rationaliteit en openbaringsnormativiteit.
2.2 Het Kruis als toetssteen: openbaring en aanbidding
In tegenstelling tot de visie-tekst ziet Het Kruis als toetssteen synodaliteit niet primair als methodologie maar als geestelijke weg van gehoorzaamheid en ontvankelijkheid². De tekst plaatst het Kruis van Christus expliciet als hermeneutisch en normatief centrum van ecclesiale onderscheiding en stelde dat synodaliteit alleen vrucht kan dragen wanneer zij diep verbonden blijft met gebed, aanbidding en sacramentele bron.
Deze criteriologische verschuiving — van procedurele legitimiteit naar sacramentele ontvankelijkheid — vormt de kern van de theologische analyse in deze studie.
3. Functionele secularisatie als ecclesiologisch risico
Het risico in teksten zoals Kompas is dat God impliciet aanwezig blijft, maar functioneel niet constitutief is voor beslissingen. Dit is het kernidee van functionele secularisatie.
Geudens waarschuwt dat synodale processen het risico lopen om God “minder expliciet… onderwerp van analyse en beleid” te maken², wat theologisch problematisch is omdat openbaring dan normatief wordt gereduceerd tot optie in plaats van criterium.
Deze situatie illustreert de spanning tussen procedureel gemeenschappelijk luisteren en ontvankelijkheid voor openbaring.
4. Traditie als normatieve bron
Binnen de katholieke ecclesiologie is Traditie geen cultureel reservoir maar een levende overdracht van geopenbaarde waarheid. Dei Verbum stelt duidelijk dat Schrift en Traditie één bron vormen van Gods openbaring en samen het depositum fidei bewaken (DV 10). Canoniek recht bevestigt dit: volgens CIC 747 §1 is het aan de Kerk toe te vertrouwen om deze waarheid te bewaren en te verklaren.
De analytische lezing wijst erop dat Kompas vaak geloofstaal gebruikt maar dit verbindt met organisatorische rationaliteit zonder expliciete anchoring in openbaringsnormativiteit¹.
5. Het Kruis als hermeneutisch centrum van de Kerk
Het Kruis van Christus is niet enkel een symbool maar centraal openbaringselement waarin waarheid over God en mens concreet wordt geopenbaard. In Lumen Gentium wordt de Kerk beschreven als pelgrimerend Godsvolk, levend in zwakheid en gedragen door genade (LG 8). Vanuit deze ecclesiologie krijgt synodaliteit richting door participatio in de zelfgave van Christus, niet door organisatorische consensus.
Geudens benadrukt dit wanneer hij stelt dat het Kruis “als normatieve maatstaf” geldt voor elke vernieuwing², wat uitdraagt dat synodaliteit ten diepste een aspect van gehoorzaamheid is.
6. Synodaliteit: gehoorzaamheid vóór consensus
Recente synodale documenten, zoals Synodaliteit in het leven en de zending van de Kerk (ITC, 2018), benadrukken dat synodaliteit een modus Ecclesiae is, geworteld in gebed en sacramentele communio. Dit wordt ondersteund door paus Franciscus in Evangelii Gaudium (EG 26, 95), waar hij waarschuwt tegen een synodaliteit die instrumenteel wordt in plaats van constitutief.
Het synodale proces in het bisdom Roermond zelf, geleid door luisteren naar brede inspraak zonder zelf doelstelling, illustreert een poging om proces en openbaring te verenigen³.
7. Eucharistie als constitutieve bron
De Eucharistie — “bron en hoogtepunt van heel het christelijk leven” (SC 10; CIC 897) — vormt de sacramentele kern waaruit de Kerk leeft en haar synodale onderscheidingsvermogen ontvangt. Het reduceren van de Eucharistie tot functioneel verbindend ritueel ondermijnt haar constitutieve betekenis.
8. Normatieve toetsstenen voor diocesane onderscheiding
Op basis van deze analyse formuleren we vijf normatieve criteria:
- Ontvangen waarheid boven draagvlak
- Traditie als normatieve bron
- Eucharistie als centrum van ecclesiale praxis
- Geestelijke vruchtbaarheid als evaluatiecriterium
Deze criteria duiden op de noodzaak van synodaliteit als geestelijke praktijk en niet louter als organisatorisch instrument.
9. Conclusie
De discrepantie tussen Kompas voor de toekomst en Het Kruis als toetssteen is niet slechts methodologisch, maar criteriologisch: het gaat om de bron van legitimiteit. Synodaliteit die de openbaring en sacramentele bron uit het zicht verliest, loopt het risico tot functionele secularisatie te vervallen. Alleen wanneer synodaliteit expliciet geordend blijft aan het Kruis en de Eucharistie kan zij trouw blijven aan haar ecclesiale bestemming.
Referenties
Primaire bronnen
- Geudens, J., Het Kruis als toetssteen: van inspiratie naar werkdocument… (pastoorgeudens.com, 19 jan 2026).
- Geudens, J., Verbonden met elkaar in Christus – Kompas voor de toekomst – een voorzichtige analyse (pastoorgeudens.com, 12 jan 2026).
- Bisdom Roermond, Verbonden met elkaar in Christus – Kompas voor de toekomst (17 dec 2025).
Conciliaire en kerkelijke documenten
- Paus Franciscus, Evangelii Gaudium (2013).
- Tweede Vaticaans Concilie: Dei Verbum; Lumen Gentium; Sacrosanctum Concilium.
- Internationale Theologische Commissie, Synodaliteit in het leven en de zending van de Kerk (2018).
- Wetboek van Canoniek Recht (CIC, 1983).
